<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"
	version="5.1"
	xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance"
	xmlns:xi="http://www.w3.org/2001/XInclude"
	xsi:schemaLocation="http://www.tei-c.org/ns/1.0 ../xsd/TEI-P5/1.7/tei-p5-e-codices_1.7.xsd"
	xml:lang="deu"
	xml:id="eCod_bbb-0087"
	xml:base="http://www.e-codices.unifr.ch/en/description/bbb/0087">
	<teiHeader>
		<fileDesc>
			<titleStmt>
				<title><persName role="author" key="pnd_11851282X">Pseudo-Boethius</persName>: Geometria I; <hi rend="bold">Excerpta Agrimensorum Romanorum</hi>.</title>
			</titleStmt>
			<editionStmt>
				<edition>Elektronische Version nach TEI P5.1</edition>
				<respStmt>
					<resp>Konvertierung nach TEI: <persName>Tamara Piccand</persName>
						<date when="2014-08-21">21.08.2014</date>
					</resp>
					<name>e-codices - Virtual Manuscript Library of Switzerland</name>
				</respStmt>
			</editionStmt>
			<publicationStmt>
				<publisher>e-codices - Virtual Manuscript Library of Switzerland</publisher>
				<availability status="restricted" n="cc-by">
					<licence target="http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/">
						<p>Creative Commons Attribution 3.0 Unported (CC BY 3.0)</p>
					</licence>
				</availability>
			</publicationStmt>
			<sourceDesc>
				<msDesc xml:id="bbb-0087" xml:lang="deu">
					<msIdentifier>
						<settlement>Bern</settlement>
						<repository>Burgerbibliothek</repository>
						<idno>Cod. 87</idno>
						</msIdentifier>
					<head>

						<title><persName role="author" key="pnd_11851282X">Pseudo-Boethius</persName>: Geometria I; Excerpta <hi rend="bold">Agrimensorum Romanorum</hi>.</title>

						<origPlace>Frankreich: Luxeuil</origPlace>
						<origDate notBefore="1004" notAfter="1004">13./15.–26. Juni 1004. <note>Subscriptio mit Datum (<locus from="17v">f. 17v</locus>): <quote>Ego Constantius peccator et indignus sacerdos sancti Petri Luxoviensis coenobii scripsi ad serviendum ei hos libros Boetii de Geometria diebus tantum XI infra Idus Junii et VI. Kalendas Julii anno MIIII ab incarnatione Domini conversionis autem nostrae II. praecepto pii patris Milonis. Sit ergo utenti gratia, scriptori venia, fraudatori anathema.</quote></note></origDate>
					</head>
					<msContents>
						<msItem>
							<note><hi rend="bold">1.</hi></note>
							<author key="pnd_11851282X">Pseudo-Boethius</author>
							<title>Geometria I.</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl>PL: <hi rend="small-caps">Migne</hi>, Jacques-Paul (Hg.): Boetii, Ennodii Felicis, Trifolii presbyteri, Hormisdae papae, Elpidis Uxoris Boetii opera omnia. (Paris 1847) [= Patrologiae cursus completus ... Series Latina Bd. 63].</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi>, Karl [et al.]: Die Schriften der Römischen Feldmesser. Bd. 1. Berlin 1848.</bibl> 
								
								<bibl><hi rend="small-caps">Bubnov</hi>, Nicolaus: Gerberti opera mathematica. Berlin 1899.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Thulin</hi>, Carl: Zur Überlieferungsgeschichte des Corpus agrimensorum: Exzerptenhandschriften und Kompendien. In: Göteborgs Kungl. Vetenskaps- och Vitterhets-Samhälles handlingar, Ser. 4, Nr. 14 (1911).</bibl>	
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi>, Menso: „Boethius“ Geometrie II: ein mathematisches Lehrbuch des Mittelalters. Wiesbaden 1970.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi>, Menso: Die Altercatio in der Geometrie I des Pseudo-Boethius: ein Beitrag zur Geometrie im mittelalterlichen Quadrivium. In: Keil, Gundolf (Hg.): Fachprosa-Studien. Berlin 1982, S. 84–114.</bibl>
								
							</listBibl>
							<note><locus from="1v" to="8v">1v–8v</locus> 
								<title><persName role="author" key="pnd_11851282X">Pseudo-Boethius:</persName> Geometria I, libri I–V.</title></note>
							<msItem>
								<locus from="1v" to="3r">1v–3r</locus>
								<title>Liber I.</title>
								<quote>Incipiun[t libr]i Anicii Manlii Severini Boetii artis geometriae et arithmeticae numero V ab Euclide translati de greco in latinum. Regula artis geometriae, quae est fons sensuum et origo dictionum. (Geometria est disciplina magni)tudinis immobilis <note><gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap></note> quod per saecula longa constaret. Utilitas geometriae triplex est <note><gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap></note> in brevi percipiet. Divus Julius Caesar, vir acerrimus <note><gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap></note> <locus from="2r" rend="brackets">2r</locus> quia ultra limites finitimos clauditur. De controversiis. Controversiarum materiae sunt duae<gap reason="sampling"></gap> De Positione terminorum <gap reason="sampling"></gap> <locus from="2v" rend="brackets">2v</locus> De allubione <gap reason="sampling"></gap> De subsiccivis agris <note><gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap></note> <locus from="3r" rend="brackets">3r</locus> hominem artificem oportebit. Nomina agrimensorum. Igini <note><gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap></note> Constantini iussu. Nomina lapidum finalium et arcarum positiones. Orthogonus rectus <note><gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap></note> Masuleus. Arca finalis. Cippus. Kalafiones.</quote>
								<note>– Figuren zum ager extraclusus bzw. subsiccivus (<locus from="2r" to="2v">2r–v</locus>) sowie zahlreiche kleine Figuren zu den Namen der Grenzsteine (<locus from="3r">3r</locus>).</note>
								<lb/>
								<bibl>
									<abbr>PL</abbr> 63, 1352D–1358A; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 393,1–17; 393,18–395,20; 395,21–398,15; 398,17–403,17; 403,18–404,5; 404,14–406,25; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 182–183; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 32.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="3r" to="3v">3r–v</locus>
								<title>Liber I (Capitula).</title>
								<incipit>Incipiunt capitula libri huius. Tu qui vis perfectus esse geometricus</incipit>
								<explicit>Nam qui ignorant regulam huius artis multa opponunt falsa pro veris. Explicit.</explicit>
								<lb/>
								<bibl><abbr>PL</abbr> 63, 1358A–C; <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 183–184; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 32.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="3v">3v</locus>
								<title>Liber II (Dialogus).</title>
								<incipit>Incipit liber Anicii Manlii Severini Boetii geometricorum II ab Euclide translatus. D<supplied rend="italic">idaskalos</supplied>: <supplied rend="italic">Q</supplied>uomodo inventa est geometria?</incipit>
								<explicit>descriptio, demonstratio et conclusio.</explicit>
								<lb/>
								<bibl><abbr>PL</abbr> 63, 1358C–1359B; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 185; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 33.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="3v" to="4v">3v–4v</locus>
								<title>Liber II.</title>
								<incipit><supplied rend="italic">R</supplied>estat autem nobis profundissimam quamdam tradere disciplinam<gap reason="sampling"></gap> <locus from="4v" rend="brackets">4v</locus> De paribus et imparibus numeris rubrica. <supplied rend="italic">D</supplied>escriptio autem</incipit>
								<explicit rend="dots-after">Si igitur duo prima latera praepositae formulae, quae faciunt angulum ab uno ad decem </explicit>
								<note>[Schluss fehlt; Vermerk von einer Hand des <date>16. Jh.</date> <quote>Caret fine</quote>].</note>
								<lb/>
								<bibl><abbr>PL</abbr> 63, 1359B–1363A; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 185; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 33.</bibl>
							</msItem>
							
							
							<msItem>
								<locus from="5r" to="6v">5r–6v</locus>
								<title>Liber III.</title>
								<note>(<quote>Incipit liber primus Geometriae Euclidis a Boetio in latinum translatae … De mensura … altitudine latitudine animoque finitur.</quote>)</note> 
								<incipit><supplied rend="italic">P</supplied>rincipium (autem) mensurae punctum vocatur 
									<gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> convenienti poterit. Omne paralellogrammum rectiangulum <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> <locus from="5v" rend="brackets">5v</locus> possessores. <supplied rend="italic">Aequales</supplied> circuli sunt <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> invicem sunt aequales. Figura intra figuram <gap reason="sampling"></gap> subiunguntur. De trianguli ratione et linearum. Ad datum punctum <gap reason="sampling"></gap> collocare. Duabus inaequalibus rectis lineis <gap reason="sampling"></gap> abscidere. Si duo triangula <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> <locus from="6r" rend="brackets">6r</locus> lateribus continetur. Explicit ratio angulorum. Si sint duae rectae lineae</incipit>
								<explicit><note><locus from="6v" rend="brackets">6v</locus></note> aequum conlocare quadratum. Explicit liber III.</explicit> <note>– Zahlreiche kleine, teils mit Beischriften versehene Figuren.</note>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi> 1970, S. 176–204; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 377,2–379,23; 385,21–386,6; 387,24–388,19; 391,18–26; 389,2–7; 380,19–20; 381,9–10; 381,22–385,19; 386,3–387,22; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 186; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 33–34.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="6v" to="7r">6v–7r</locus>
								<title>Liber IV.</title>
								<quote>Incipit liber IIII Anicii Manlii Severini Boetii ab Euclide translatus. <supplied rend="italic">S</supplied>i in circulo <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> ab aeterno creatore formata. Ex adverso sibimet anguli constituti <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> dato rectilineo angulo unus quis suas intus circulo oportet accipere portiones. Intra datum circulum datae rectae lineae <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> <locus from="7r" rend="brackets">7r</locus> atque alternatim portionibus suis terminum facientes. </quote>
								<note>– Zahlreiche kleine, teils mit Beischriften versehene Figuren.</note>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi> 1970, S. 204–210; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 388,20–389,20; 390,20–391,16; 391,24–392,17; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 187; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 34–35.</bibl>	
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="7r" to="7v">7r–v</locus>
								<title>Liber V.</title>
								<quote>Ad dato puncto duas rectas lineas ducere <gap reason="sampling"></gap> loco cedere vel fundo oportere. Nam extremitatem genera sunt II <gap reason="sampling"></gap> limitum rectarum ripaeve non confirmant. De interna ratione et non recipiendis limitibus. Sunt et medii termini <note><gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap></note> usque in planum descendat [et sibi defendat]. Si duo circuli ab exteriore se parte contingant <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> <locus from="7v" rend="brackets">7v</locus> Quadrilaterum figurarum, quae circulis ambiuntur. Stadius habet passus CXXV. VIII stadia miliarium faciunt. Centuria habet in se iugera CC.</quote>
								<note>– Zahlreiche kleine, teils mit Beischriften versehene Figuren.</note>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi> 1970, S. 210–214 [ohne den Schluss]; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 408,3–9; 408,10–409,17; 409,18–410,7, 389,28–390,20; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 187–188; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 35–36.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="7v" to="8v">7v–8v</locus>
								<title>Liber V (altercatio).</title>
								<quote>Incipit altercatio duorum geometricorum de figuris numeris et mensuris. Quoniam diversae formae agrorum <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> in conclusione extremitas. Explicit Anicii Manlii Severini Boetii liber V artis geometriae de greco in latinum translatus ab Euclide peritissimo geometrico. Hi namque libri continent numerorum causas et divisiones circulorum et omnium figurarum rationes, extremitatum et summitatum genera, angulorum et mensurarum expositiones.</quote>
								<note>– Zeichnung zum vorletzten Absatz.</note>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi> 1982, S. 105–113; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 410,8–412,21 [nur der Schluss]; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 188; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 36.</bibl>
							</msItem>
						</msItem>
						<msItem>
							<note><hi rend="bold">2.</hi></note>
							<title>Excerpta Agrimensorum Romanorum.</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen: </head>
								<bibl><abbr>PL</abbr>: <hi rend="small-caps">Migne</hi>, Jacques-Paul (Hg.): Sancti Isidori Hispalensis episcopi opera omnia. (Paris 1850) [= Patrologiae cursus completus ... Series Latina Bd. 82].</bibl>
								<bibl><abbr>PL</abbr>: <hi rend="small-caps">Migne</hi>, Jacques-Paul (Hg.): Magni Aurelii Cassiodori senatoris, viri patricii, consularis, et Vivariensis abbatis opera omnia ... (Paris 1848) [= Patrologiae cursus completus ... Series Latina Bd. 70].</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi>, Karl [et al.]: Die Schriften der Römischen Feldmesser. Bd. 1. Berlin 1848.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Bubnov</hi>, Nicolaus: Gerberti opera mathematica. Berlin 1899.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Thulin</hi>, Carl: Zur Überlieferungsgeschichte des Corpus agrimensorum: Exzerptenhandschriften und Kompendien. In: Göteborgs Kungl. Vetenskaps- och Vitterhets-Samhälles handlingar, Ser. 4, Nr. 14 (1911).</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Mynors</hi>, Roger A. B.: Cassiodori senatoris institutiones. 2. Auflage. Oxford 1961.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi>, Menso: „Boethius“ Geometrie II: ein mathematisches Lehrbuch des Mittelalters. Wiesbaden 1970.</bibl>
								
							</listBibl>
							<note><locus from="8v" to="17v">8v–17v</locus></note> 
								<title>Excerpta Agrimensorum Romanorum.</title>
							<msItem>
								<locus from="8v" to="9r">8v–9r</locus>
								<author key="pnd_118555995">Isidorus</author>
								<title>Etym. 3,10–14.</title>
								<incipit>Geometriae disciplina primum ab Aegyptiis reperta dicitur, quod inundante Nilo et omnium possessionibus limo obductis</incipit>
								<explicit>multiplicata tantundem faciunt.</explicit>
								<note>– Einige kleine Figuren.</note>
								<lb/>
								<bibl><abbr>PL</abbr> 82, 161B–163A; <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 477; vgl. <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 9.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="9r" to="9v">9r–v</locus> 
								<author key="pnd_118519514">Cassiodorus</author>
								<title>Institutiones II,6.</title>
								<author key="pnd_11851282X">Pseudo-Boethius</author> 
								<title>Geometria I, lib. III.</title>
								<incipit><supplied rend="italic">N</supplied>unc ad geometriam veniamus, quae est descriptio contemplativa formarum <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> quod per secula longa custodit. Gnomon autem parallelogrammi</incipit>
								<explicit>extremorum mediis intermissis.</explicit>
								<lb/>
							<bibl><abbr>PL</abbr> 70, 1212D–1216A; <hi rend="small-caps">Mynors</hi> 1961, S. 150–151, 171–172; <hi rend="small-caps">Folkerts</hi> 1970, S. 185, 189–191; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 477; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 9–10.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="9v">9v</locus>
								<title>De iugeribus metiundis.</title>
								<incipit>De iugeribus. Castrensis iugerus quadratus</incipit>
								<explicit>perticas LII.</explicit>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 354,1–9; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 477; vgl. <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="9v" to="10r">9v–10r</locus>
								<title>Liber podismi.</title>
								<incipit><supplied rend="italic">P</supplied>odismi mensurarum genera sunt tria</incipit>
								<explicit>Ut quaeramus singulas praecisuras.</explicit>
								<note>– Einige geometrische Figuren.</note>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 295,16–296,3; 297,1–301,14 sowie Fig. 213–219; <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 510–516; vgl. <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="10r" to="12v">10r–12v</locus>
								<title><persName role="author" key="pnd_102392099">Epaphroditus</persName> et <persName role="author" key="pnd_102409358">Vitruvius Rufus</persName>: Excerpta geometrica.</title>
								<incipit>Trigoni ortogoni cathetus</incipit>
								<explicit>Deme hypotenusam, erit diametron circuli. Centuriarum quadrarum deformatio <gap reason="sampling"></gap> Pertica habet pedes XII, digitorum XVIII.</explicit>
								<note>– Zahlreiche, teils mit Beischriften versehene Figuren.</note>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 518–549; vgl. <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10.</bibl>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="12v">12v</locus>
								<title><persName role="author" key="pnd_102600910">Caecilius &lt;Balbus&gt;:</persName> Ad Celsum expositio et ratio omnium mensurarum.</title>
								<incipit>Mensura <supplied rend="italic">est</supplied> complurium et inter se aequalium</incipit> 
								<explicit>miliarius habet mille passus, <supplied rend="italic">milia</supplied> pedum V, stadia VIII.</explicit>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 94,13–95,10; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 477; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10.</bibl>
							</msItem>
								<msItem>
									<locus from="12v">12v</locus>
									<author key="pnd_118555995">Isidorus</author>
									<title>Etym. 15,15.</title>
									<incipit>De mensuris. Mensura est quicquid pondere capacitate longitudine latitudine altitudine animoque finitur.</incipit>
									<lb/>
									<bibl><abbr>PL</abbr>82, 555B; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 367,9–10; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 477; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="12v">12v</locus>
									<author key="pnd_102600910">Caecilius &lt;Balbus&gt;</author>
									<title>Ad Celsum expositio et ratio omnium mensurarum.</title>
									<incipit>Cuius genera sunt tria</incipit>
									<explicit>quarum nomina supra insinuavimus.</explicit>
									<lb/>
									<bibl>Ähnlich <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 96,21–97,13; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 477; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="12v" to="13r">12v–13r</locus>
									<author key="pnd_118555995">Isidorus</author>
									<title>Etym. 15,15.</title>
									<incipit>Maiores itaque orbem</incipit>
									<explicit>sed nomen mutare non potuerunt.</explicit>
									<lb/>
									<bibl><abbr>PL</abbr>82, 555B–556C; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 367,10–368,19; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 477; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="13r">13r</locus>
									<title>Fragmentum de octogono et hexagono.</title>
									<incipit>Si quis voluerit per unum latus octogonum designare</incipit>
									<explicit>et facies octogonum.</explicit>
									<note>– Drei geometrische Zeichnungen.</note>
									<bibl><hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 552–553; vgl. <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 10–11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="13r">13r</locus>
									<author key="pnd_118555995">Isidorus</author>
									<title>Etym. 15,13.</title>
									<incipit>De agris. Ager latine appellari dicitur</incipit>
									<explicit>id est iugera ducenta.</explicit>
									<lb/>
									<bibl><abbr>PL</abbr>82, 553A–554B; <hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 368,19–370,1; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="13r">13r</locus>
									<author key="pnd_119454254">Hyginus Gromaticus</author>
									<title>De limitibus constituendis.</title>
									<incipit>De limitibus constituendis. Ab hoc exemplo antiqui mensuras agrorum</incipit>
									<explicit>transversos appellaverunt. Omnis mensurae cuius quadratura <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> strigas et scamna vocaverunt.</explicit> 
									<note>– Zwei mit Beischriften versehene Figuren.</note>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 167,3–17; 206,15–207,4 sowie Fig. 128–129; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1913, S. 132; 169–170 sowie Fig. 67–68; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="13r" to="13v">13r–v</locus>
									<title>De iugeribus metiundis.</title>
									<incipit>De iugeribus metiendis. Castrenses iugerus quadratus habet </incipit>
									<explicit>quadratas perticas in hoc agro esse dicimus.</explicit>
									<note>– Einige geometrische Figuren.</note>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 354,1–356,19 sowie Fig. 333–342; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="13v">13v</locus>
									<title>Liber coloniarum I.</title>
									<incipit>Nomina limitum. Limites orientales dicuntur decumani</incipit>
									<explicit>limites solitarii, limites perpetui.</explicit>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 247,21–249,28; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="14r">14r</locus>
									<author key="pnd_118536443">Julius Frontinus</author>
									<title>De agrorum qualitate.</title>
									<incipit>Julii Frontini de agrorum qualitate. Agrorum qualitates sunt tres</incipit>
									<explicit>quia ultra limites finitima linea clauditur.</explicit>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 1,1–8,9; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1913, S. 1–3; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
							<msItem>
								<locus from="14r" to="15r">14r–15r</locus>
								<author key="pnd_102378452">Agennius Urbicus</author>
								<title>Commentum de agrorum qualitate.</title> 
								<incipit>Aggeni Urbici. Suscepimus qualitates agrorum</incipit>
								<explicit>transiri non potuit. Omnis agrimensor doctus <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> nisi sacra fuerit praeceptione firmatus.</explicit>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 1,6–7,30; 8,26–29; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1913, S. 51–58; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
							</msItem>
								<msItem>
									<locus from="14ar" to="14av">14ar–v</locus>
									<author key="pnd_118519514">Cassiodorus</author>
									<title>Expositio in Psalterium, Psalm. 96.</title> 
									<incipit>Dicta Cassiodori. Intendamus schema terrae. Ipse enim orbis qui appellatur et circulus</incipit>
									<explicit>intelligibilia tantum esse non dubium est.</explicit><lb/>
									<bibl><abbr>PL</abbr> 70, 684C–685A; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="15r">15r</locus>
									<author key="pnd_119454254">Hyginus Gromaticus</author>
									<title>De limitibus constituendis.</title>
									<incipit>Limites autem appellati a limo</incipit>
									<explicit>qui ad montes montanos appellaverunt.</explicit>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 167,17–168,5; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1913, S. 132–133; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="15r" to="16v">15r–16v</locus>
									<author key="pnd_119454254">Hyginus Gromaticus</author>
									<title>De limitibus constituendis.</title>
									<incipit>(De limitibus) [M]ulti solis ortum et occasum comprehenderunt</incipit>
									<explicit>disconvenit. Si vero in propinquo sint duo signa <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> quae erit ordinata AC. Hos qui ad limites constituendos <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> omni tempore convenit.</explicit> 
									<note>– Zwei geometrische Skizzen und acht Zeichnungen betreffend Sonnenlauf und Schattenmessung: 1) Schema des Sonnenlaufes, dessen Anfang und Ende durch einen nimbierten Kopf dargestellt ist; in der Mitte ein steil ansteigender, von Bäumen bewachsener Berg, der auf seiner linken östlichen Seite im Strahlenkegel der aufgehenden Sonne liegt. 2) Geozentrisches Schema mit Horizont und Ekliptik; im Text sind die musikalischen Intervalle erwähnt. 3) Schema mit den fünf Himmelskreisen und dem diagonal verlaufenden Zodiakos. 4) Unfertige Kombination der beiden zuletzt wiedergegebenen Systeme. 5) Sonnenuhr. In der Mitte eines Kreises der <hi rend="italic">Gnomon</hi>, von dem sich nach unten fächerförmig der Raum ausbreitet, den die Schattenlinie innerhalb von 12 Stunden durchmisst. 6) Verfahren zur Bestimmung der Ost-Westlinie mittels Schattenfänger (Skiotheron), dazu wird das Ordinatensystem gezeichnet (<hi rend="italic">meridiano ordinatum, cardus, decumanus</hi>). 7) Andere Methode zur Bestimmung der Ost-Westlinie: Sie macht von drei ungleichen Schattenlängen (begrenzt durch <hi rend="italic">C, D, E</hi>) Gebrauch, welche kurz nacheinander auf der Ebene (<hi rend="italic">planitia</hi>) des Skiotheron angezeichnet werden. 8) Kombination von zwei Zeichnungen: eine Wiedergabe des Skiotheron mit drei Schattenlängen und ein Kreis, durch dessen Mittelpunkt die Linien <hi rend="italic">oriens – occidens und septentrio – meridianus</hi> hindurchlaufen.</note>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 182,8–14; 192,17–193,15; 182,14–191,11 sowie Fig. 172, 173, 159, 160, 162–164, 166; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1913, S. 146; 155–156; 146–154 sowie Fig. 111a, 112, 98a–104a, 106a; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 11.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="16v">16v</locus>
									<author key="pnd_11851282X">Pseudo-Boethius</author>
									<title>Geometria I, lib. III.</title>
									<incipit>Incipiunt schemata. Super datam rectam lineam terminatam triangulum aequilaterum constituere. Sit data recta linea</incipit>
									<explicit>quae est AG; quod oportebat facere.</explicit>
									<note>– Zwei geometrische Zeichnungen.</note>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 380,2–381,21; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 12; <hi rend="small-caps">Folkerts</hi> 1970, S. 191–192 sowie 224 (Fig. 122–123).</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="16v" to="17v">16v–17v</locus>
									<author key="pnd_102600910">Caecilius &lt;Balbus&gt;</author>
									<title>Ad Celsum expositio et ratio omnium mensurarum.</title>
									<incipit>Genera lineamentorum. Gradus habet pedes II S. Passus habet pedes V</incipit>
									<explicit>miliarius habet mille passus, [milia] pedum V, stadia VIII. Mensurae aguntur generibus tribus <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> materias, et his similia. Bini rigores singulis spatiis <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> sicut aeliciis et cornualis. Angulus autem omnis species <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> quintum quod ex rectis. Circumferentium formarum aliquae <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> et circumferenti semicirculo. Trilatera forma est <gap reason="sampling"></gap>–<gap reason="sampling"></gap> ex tribus circumferentibus et duabus rectis.</explicit>
									<note>– Zahlreiche kleine Figuren; beachtenswert der aus einer architektonischen Fassung herausströmende Fluss, der die <quote>flexuosa linea</quote> veranschaulichen soll.</note>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lachmann</hi> 1848, S. 95,5–10; 96,21–97,13; 98,11–103,11; 103,17–104,6; 104,13–105,12, 105,16–106,8 sowie Fig. 68–117; vgl. <hi rend="small-caps">Bubnov</hi> 1899, S. 478; <hi rend="small-caps">Thulin</hi> 1911, S. 12.</bibl>
								</msItem>
								<msItem>
									<locus from="17v">17v</locus>
									<title>Subscriptio.</title>
									<incipit rend="dots-after">Ego Constantius peccator</incipit>
									<note>(s. oben Entstehungszeit).</note>
								</msItem>
						</msItem>
						<msItem>
								<note><hi rend="bold">3.</hi></note>
							<author key="pnd_118667661">Censorinus</author>
								<title>De Geometrica etc.</title>
								<listBibl>
									<head>Edition:</head>
									<bibl><hi rend="small-caps">Hultsch</hi>, Friedrich: Censorini De die natali liber. Leipzig 1867.</bibl>
								</listBibl>
								
									<note><locus from="18r">18r</locus></note> 
							<title><persName role="author" key="pnd_118667661">Censorinus</persName>: De Geometrica etc. <supplied>= Fragm. 5–8</supplied>.</title> 
								<incipit>Ex libro Censorino de Geometrica. Geometrica est scientia digerendi figuras</incipit>
								<explicit>et inter se paria sunt.</explicit>
								<lb/>
								<bibl><hi rend="small-caps">Hultsch</hi> 1867, S. XII, 60–63.</bibl>
								
							</msItem>
							<msItem>
								<note><hi rend="bold">4.</hi></note>
								<title>Ostertafel für die Jahre 1004–1025.</title>
								<listBibl>
									<head>Edition:</head>
									<bibl><hi rend="small-caps">Steffens</hi>, Franz: Lateinische Palaeographie. 2. Auflage. Trier 1909.</bibl>
								</listBibl>
									<note><locus from="18r">18r</locus></note>
									<title>Ostertafel.</title>
									<incipit>B<supplied rend="italic">issextilis</supplied> | M IIII. | II. | XXVI. | VI. | V. idus Aprilis | XVI. kalendas Aprilis | XXI</incipit>
									<explicit>M XXV. | VIII. | XVIII. | IIII. | XVI. | XV kalendas Maii | XIIII kalendas Maii | XV.</explicit>
									<lb/>
									<bibl><hi rend="small-caps">Steffens</hi> 1909, 70c [Text und Abbildung, unvollständig].</bibl><lb/>
								
								
									<note><locus from="18v">18v</locus></note>
									<title>Widmung.</title>
									<quote rend="dots-after">Werinharius episcopus dedit</quote> 
									<note>, sonst leer (s. unten Provenienz).</note>
								</msItem>
							
							
					</msContents>
					<physDesc>
						<objectDesc form="codex">
							<supportDesc material="perg">
								<support>Pergament mit Löchern und Fehlstellen.</support>
								<extent>
									<measure type="leavesCount" n="18">18 Blätter, dazu ein eingeklebtes originales Blatt 9 x 16 cm (<locus from="14ar">f. 14a</locus>).</measure>
									<measure type="pageDimensions" n="35.5–37 x 28.5 cm">35,5–37 x 28,5 cm</measure>
								</extent>
								<foliation>Moderne Foliierung: <locus from="1r" to="18r">1–18</locus>, jeweils auf dem recto und verso.</foliation>
								<collation>
									IV<locus from="8v" rend="sup">8</locus> + V<locus from="18v" rend="sup">18</locus>. Zwei Lagen, ein <term>Quaternio</term>, ein <term>Quinio</term>; keine <term>Lagensignaturen</term>.
								</collation>
								<condition>Rücken restauriert <date>Sept. 2000</date> (Vermerk im <locus from="Hintere_Innenseite">hinteren Spiegel</locus>).</condition>
							</supportDesc>
							<layoutDesc>
								<layout columns="1" writtenLines="42">
									Einspaltig, Schriftspiegel <measure type="written">29 x 20,5 cm</measure>, 42 Zeilen, Blindlinierung, Punktierung am Rand.
								</layout>
							</layoutDesc>
						</objectDesc>
						<handDesc hands="1">
							<handNote script="carol">
								<p>
									Der Codex ist mit schwarzer Tinte in einer festen, niederen, ziemlich fortgeschrittenen karolingischen Minuskel geschrieben.
									<lb/>
									Als Schreiber nennt sich <persName role="scribe">Constantius</persName>, Priester in <placeName>Luxeuil</placeName> (<locus from="17v">f. 17v</locus>, s. oben Entstehungszeit); er ist bekannt durch ein umfangreiches Gedicht, in dem <persName>Gudinus</persName> vom Kummer <persName>Kaiser Heinrichs II.</persName> um den dahingeschiedenen Scholasticus des Klosters berichtet.</p>
							</handNote>
						</handDesc>
						<decoDesc>
							<decoNote>
								Schwarze Überschriften und Initialen (ein- bis dreizeilig, auf <locus from="16r">f. 16r</locus> einige gespalten); an den verschiedentlich leer gelassenen Stellen (<locus from="1v">1v</locus>, <locus from="3v">3v</locus> etc.) sollten möglicherweise rote Buchstaben eingefügt werden. Zahlreiche federgezeichnete geometrische Schemata zur Textillustration, teilweise mit Beischriften versehen (zu den einzelnen Figuren s. unten Inhalt).
							</decoNote>
						</decoDesc>
						<additions><locus from="1r">1r</locus> Titelnotiz <quote>Geometria Boethii</quote>, darunter (von M. Wilds Hand ?) <quote>Descripta anno 1004</quote>; in der Mitte schwarzer Rundstempel <quote><stamp>Bibliotheca Bernensis</stamp></quote>, 42 mm (um <date>1700</date>), oben rechts <quote>Ms. 87</quote>.
							<lb/>
							<locus from="1v" to="2r">1v–2r</locus> oben Federproben (<date>14./15. Jh.</date>): <quote>LXXXXVIIII liberos hic abente</quote>.
							<lb/>
							<locus from="1v">1v</locus>, <locus from="5r">5r</locus>, <locus from="7v">7v</locus>, <locus from="14r">14r</locus>, <locus from="15r">15r</locus>, <locus from="16v">16v</locus> Ergänzungen, Zwischentitel und Randbemerkungen von zwei verschiedenen Händen des <date>16./17. Jh.</date>
						</additions>
						<bindingDesc>
							<binding notBefore="1685" notAfter="1715">
								<p>
									<placeName>Bern</placeName>, <date>um 1700</date>. Mit <material><locus from="Vorderseite">Papier</locus></material> überzogene Pappdeckel (<measure type="binding">38,5 x 28,5 cm</measure>), <locus from="Buchrücken">Rücken</locus> aus hellem Pergament. Buchblock auf 5 Hanfbünde geheftet, ohne Kapitalen. Rückentitel verblasst, unten modernes Signaturschild <quote>Cod. 87</quote>. Je 2 Vorsatz- und Nachsatzblätter (<hi rend="italic"><locus from="V1r" to="V2r">A–B</locus></hi> bzw. <hi rend="italic"><locus from="N1r" to="N2r">Y–Z</locus></hi>) mit <watermark>Berner Wasserzeichen</watermark>, die äusseren jeweils als Umläufe zu den doppelten Spiegelblättern.
								</p>
							</binding>
						</bindingDesc>
						</physDesc>
					<history>
						<provenance><p>Offenbar noch zur Zeit des Bischofs <persName>Werner von Strassburg</persName> (<date>1001–1028</date>) ist das Buch dem <placeName>Münster zu Strassburg</placeName> geschenkt worden, denn es trägt auf <locus from="1v">f. 1v</locus> und <locus from="18v">18v</locus> eine vermutlich im <date>14. Jh.</date> geschriebene Widmung: <quote><persName>Werinharius</persName> episcopus dedit sanctae Marie ecclesiae argentinensis</quote>; vgl. dazu die zeitgenössische Widmung (<date>11. Jh.</date>) in <ref type="mss" cRef="bbb-0088#1v">Cod. 88, f. 1v</ref> (Aratea), mit dem unser Codex im <date>16. Jh.</date> zusammengebunden war: <date>1508</date> werden die beiden Handschriften von <persName>Jakob Wimpfeling</persName> zusammen als eines der Bücher <persName>Bischof Werners</persName> aufgeführt; vgl. <bibl>Argentinensium Episcoporum Cathalogus ..., hier S. XXVII</bibl>: <quote>Geometria ex greco in latinum a Boecio translata. Proprietates et dispositiones signorum celi</quote>. Etwas später hat <persName>Johannes Sichart</persName> die Handschrift für seine Ausgabe der Agrimensoren benutzt (vgl. <bibl><hi rend="small-caps">Lehmann</hi> 1911, S. 182–183</bibl>). Im <date>16. oder 17. Jh.</date> wurde das nur zwei Lagen umfassende Faszikel wieder von <ref type="mss" cRef="bbb-0088">Cod. 88</ref> getrennt.</p></provenance>
						<acquisition>
							Obwohl der Namenszug von <persName>Jacques Bongars</persName> fehlt und die Handschrift in Hortins Katalog nicht eindeutig identifiziert werden kann, ist ein Vorbesitz von Bongars weitgehend gesichert – dies nicht zuletzt aufgrund der Tatsache, dass er die Scholien von <ref type="mss" cRef="bbb-0088">Codex 88</ref> eigenhändig exzerpiert hat (<ref type="mss" cRef="csg-0492#203r" rend="no-link">Cod. 492, f. 203r</ref>–<ref type="mss" cRef="csg-0492#205v" rend="no-link">205v</ref>). Durch die Schenkung von <persName role="former_possessor" key="pnd_128869453">Jakob Graviseth</persName> <date>1632</date> in die <orgName>Berner Bibliothek</orgName> gelangt.
						</acquisition>
					</history>
					<additional>
						<adminInfo>
							<recordHist>
								<source>
									<bibl type="edited">Homburger, Otto: Die illustrierten Handschriften der Burgerbibliothek Bern, Bd. 2 (Bern, um 1960) [unpubliziertes Typoskript]. Redigiert von Florian Mittenhuber, Juli <date>2014</date>.</bibl>
								</source>
							</recordHist>
						</adminInfo>
						<listBibl>
							<listBibl>
								<head>Kataloge</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Hortin</hi>, Samuel: Clavis bibliothecae Bongarsianae MDCXXXIIII. Bern 1634 [= BBB Cod. A 5], S. 32: [Sign.] <hi rend="italic">VI.1</hi>: [Boethius]: <hi rend="italic">Iterum de Geometria, f[ol.]</hi> (unsichere Zuweisung).</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Wild</hi>, Marquard: Catalogus Librorum Bibliothecae Civicae Bernensis MDCIIIC. Bern 1697 [= BBB Cod. A 4] f. 48v: <hi rend="italic">87. Boetii Geometria descripta anno 1004. f[ol.]</hi>.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Engel</hi>, Samuel: Manuscripta A[nno] 1740. Bern 1740 [= BBB Mss.h.h. III 110], f. 14v: <hi rend="italic">87. Boethii geometria scripta a Constantio monacho anno 1004, s. 11°, m[embr.]</hi>; f. 39v: <hi rend="italic">87. Geometria Boethii scripta anno 1004 a Constantio monacho, s. 11°, m[embr.]</hi>.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Sinner</hi>, Johann Rudolf: Catalogus codicum mss. bibliothecae Bernensis, Bd. 1. Bern 1760, S. 297–299.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Hagen</hi>, Hermann: Catalogus Codicum Bernensium. Bern 1875, S. 104–108.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Homburger</hi>, Otto: Die illustrierten Handschriften der Burgerbibliothek Bern, Bd. 2. Bern, um 1960 [unpubliziertes Typoskript].</bibl>
								
							</listBibl>
							<listBibl>
								<head>Literatur zur Handschrift (Auswahl)</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Bubnov</hi>, Nicolaus: Gerberti opera mathematica. Berlin 1899, hier S. XXII, 181–182, 470–476, 509, 517, 552.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Blume</hi>, Friedrich [et al.]: Die Schriften der Römischen Feldmesser. Bd. 2. Berlin 1852, hier S. 69-70.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi>, Menso: „Boethius“ Geometrie II: ein mathematisches Lehrbuch des Mittelalters. Wiesbaden 1970, hier S. 33, 59, 95, 175.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi>, Menso: Die Altercatio in der Geometrie I des Pseudo-Boethius: ein Beitrag zur Geometrie im mittelalterlichen Quadrivium. In: Keil, Gundolf (Hg.): Fachprosa-Studien. Berlin 1982, S. 84–114, hier S. 88, 97, 104.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Scarpatetti</hi>, Beat Matthias von: Katalog der datierten Handschriften in der Schweiz in lateinischer Schrift vom Anfang des Mittelalters bis 1550. Bd. 2: Die Handschriften der Bibliotheken Bern – Porrentruy. Dietikon–Zürich 1983, Textbd. S. 27., Tafelbd. S. 12.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Thulin</hi>, Carl: Corpus agrimensorum Romanorum. Leipzig 1913, hier S. III–IV.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Thulin</hi>, Carl: Zur Überlieferungsgeschichte des Corpus agrimensorum: Exzerptenhandschriften und Kompendien. In: Göteborgs Kungl. Vetenskaps- och Vitterhets-Samhälles handlingar, Ser. 4, Nr. 14 (1911), hier S. 8–13.</bibl>
							</listBibl>
							<listBibl>
								<head>Literatur (Auswahl):</head>
									<bibl><hi rend="small-caps">Delisle</hi>, Léopold: Notice sur un manuscrit de l'abbaye de Luxeuil. In: Notices et extraits des manuscrits de la Bibliothèque nationale et autres bibliothèques. Bd. 31,2. Paris 1886, hier S. 164.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Delisle</hi>, Léopold: Le cabinet des manuscrits de la bibliothèque nationale, Bd. 2. Paris 1874, hier S. 380.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Folkerts</hi>, Menso: The development of mathematics in medieval Europe: the Arabs, Euclid, Regiomontanus.  Aldershot 2006, hier III, 31–33.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Gustafsson</hi>, Fridolf: De codicibus Boetii de institutione arithmetica librorum Bernensibus. In: Acta societatis scientiarum Fennicae 11 (1880), S. 344.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Krämer</hi>, Sigrid:  Handschriftenerbe des deutschen Mittelalters. Bd. 2. Köln – Zyfflich. München 1989, hier S. 743.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Lehmann</hi>, Paul: Johannes Sichardus und die von ihm benutzten Bibliotheken und Handschriften. In: Quellen und Untersuchungen zur lateinischen Philologie des Mittelalters. München 1911, hier S. 181–183.</bibl>
									<bibl>Lesne, Emile: Les livres. Scriptoria et Bibliothèques du commencement du 8e à la fin du 11e siècle. Lille 1938, hier S. 118, 704.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Manitius</hi>, Max: Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters. 1. Teil: Von Justinian bis zur Mitte des zehnten Jahrhunderts [= HdAW 9,2,1]. München 1911, hier S. 26, 28.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Munk Olsen</hi>, Birger: The production of the classics in the eleventh and twelfth centuries. In: Chavannes-Mazel, Claudine (Hg.): Medieval Manuscripts of the Latin Classics: Production and Use. Los Altos Hills (CA) 1996, S. 1–17, hier S. 5, 11.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Munk Olsen</hi>, Birger: L’étude des auteurs classiques latins aux 11e et 12e siècles. Bd. 3,1.  Paris 1989, hier S. 148, 250.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Reynolds</hi>, Leighton Durham [et al.]: Texts and transmission: a survey of Latin classics.  Oxford 1983, hier S. 50.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Thulin</hi>, Carl: Die Handschriften des Corpus agrimensorum Romanorum. Berlin 1911.</bibl>
									<bibl><hi rend="small-caps">Wattenbach</hi>, Wilhelm: Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter. Bd. 1. 7. Auflage. Stuttgart/Berlin 1904, hier S. 355, S. 447.</bibl>
							</listBibl>
							<listBibl>
								<head>Externe Ressourcen:</head>
								<bibl>Neuere Literatur - <ref type="crossRef" target="https://slsp-bsb.primo.exlibrisgroup.com/discovery/search?query=lds01,exact,BBB%20Cod.%2087&amp;tab=41SLSP_BSB_DN_and_CI&amp;search_scope=DN_and_CI&amp;vid=41SLSP_RBE:VU1&amp;offset=0">Swisscovery</ref>
								</bibl>
							</listBibl>
						</listBibl>
					</additional>
				</msDesc>
			</sourceDesc>
		</fileDesc>
		<!--
		<revisionDesc>
			<change who="" when=""></change>
		</revisionDesc>
		-->
	</teiHeader>
	<text>
		<body>
			<p></p>
		</body>
	</text>
</TEI>
